Dla wielu nauczycieli sprawczość uczniów brzmi dziś jak kolejne wymaganie wpisane na listę edukacyjnych zmian. Tymczasem nasze doświadczenie pokazuje coś zupełnie innego. Dobrze rozumiana sprawczość nie odbiera czasu na realizację podstawy programowej. Pomaga go odzyskać. Sprawia, że uczniowie stają się bardziej zaangażowani, samodzielni i odpowiedzialni za własne uczenie się, a nauczyciel może wreszcie skupić się na tym, co w jego pracy najważniejsze – na uczeniu, a nie na nieustannym motywowaniu, przypominaniu i kontrolowaniu.
W ostatnich miesiącach słowo sprawczość pojawia się w edukacji coraz częściej. Dla wielu nauczycieli nie jest to jednak powód do entuzjazmu, lecz kolejne źródło niepokoju. W szkołach nie brakuje dziś ważnych tematów, które domagają się uwagi nauczycieli. Realizacja podstawy programowej, ocenianie, dobrostan uczniów, rozwój kompetencji przyszłości, wykorzystanie sztucznej inteligencji, a teraz również przygotowanie do zmian związanych z Kompasem Jutra sprawiają, że wielu nauczycieli ma poczucie, iż z każdym miesiącem lista oczekiwań wobec szkoły staje się coraz dłuższa.
Nic więc dziwnego, że kiedy pojawia się kolejne pojęcie – sprawczość uczniów – pierwszą reakcją wielu osób nie jest zaciekawienie, ale pytanie: „Kiedy ja mam to jeszcze robić?”
Za tym pytaniem kryje się jednak coś więcej niż brak czasu. Kryje się obawa, że rozwijanie sprawczości będzie wymagało przygotowywania nowych projektów, tworzenia dodatkowych materiałów i rezygnowania z realizacji treści, za które nauczyciel odpowiada każdego dnia. Tymczasem sprawczość nie polega na dokładaniu kolejnych elementów do programu nauczania. Polega na zmianie sposobu prowadzenia procesu uczenia się.
To zdanie najlepiej oddaje sposób, w jaki rozumiemy sprawczość w Instytucie Krytycznego Myślenia.
Jeżeli spojrzymy na nią wyłącznie przez pryzmat działania, rzeczywiście może wydawać się kolejnym zadaniem do wykonania. My proponujemy jednak inne spojrzenie. Mówimy o dwóch skrzydłach sprawczości. Pierwszym jest myślenie, drugim – działanie.
Nie jest to jedynie atrakcyjna metafora. To sposób rozumienia sprawczości, który wyrósł z wieloletniej pracy z nauczycielami i szkołami.
Uczeń nie stanie się sprawczy tylko dlatego, że damy mu możliwość wyboru tematu projektu albo pozwolimy zdecydować o sposobie wykonania zadania. Sprawczość nie rodzi się z samej swobody działania. Potrzebuje fundamentu, którym są krytyczne myślenie, ciekawość, refleksja, odwaga intelektualna i gotowość do analizowania różnych perspektyw. Dopiero na takim fundamencie można budować odpowiedzialność, inicjatywę, współpracę i samodzielność.
To właśnie dlatego rozwijanie sprawczości nie oznacza realizowania dodatkowych treści. Oznacza świadome projektowanie procesu uczenia się, w którym uczniowie nie tylko zdobywają wiedzę, ale uczą się również myśleć, podejmować decyzje i brać odpowiedzialność za własny rozwój.
Najczęściej podczas naszych szkoleń słyszymy pytanie:
„Ja naprawdę chciałabym rozwijać sprawczość uczniów, ale kiedy mam na to znaleźć czas?”
To zrozumiała obawa. Każdy nauczyciel wie, jak wygląda codzienność szkolna. Terminy, dokumentacja, sprawdziany, realizacja podstawy programowej, zebrania, wycieczki, zastępstwa. W takim świecie każda nowa idea wydaje się kolejnym obciążeniem.
Nasze doświadczenie pokazuje jednak coś dokładnie odwrotnego.
Warto zadać sobie inne pytanie.
Ile czasu w ciągu tygodnia pochłania dziś motywowanie uczniów do pracy?
Ile energii kosztuje przypominanie o zadaniach? Ile razy trzeba odpowiadać na pytania, na które uczniowie mogliby odpowiedzieć samodzielnie? Ile wysiłku pochłania rozwiązywanie konfliktów wynikających z braku odpowiedzialności za wspólną pracę?
Bardzo często okazuje się, że ogromna część pracy nauczyciela nie jest związana z nauczaniem, ale z ciągłym zarządzaniem klasą.
Dobrze rozwijana sprawczość nie dokłada kolejnych obowiązków.
Stopniowo sprawia, że tych obowiązków jest mniej.
Sprawczość nie rozwija się podczas jednego projektu ani kilku wyjątkowych lekcji w ciągu roku. Powstaje każdego dnia – w sposobie zadawania pytań, w czasie przeznaczonym na refleksję, w gotowości do wysłuchania uczniowskich pomysłów, w tworzeniu przestrzeni, w której można popełnić błąd i zastanowić się, czego ten błąd uczy.
Rozwija się wtedy, gdy nauczyciel zamiast podawać gotowe rozwiązania pomaga uczniom je odkrywać.
To właśnie dlatego sprawczość nie konkuruje z realizacją celów edukacyjnych. Wręcz przeciwnie – pomaga je osiągać. Uczniowie, którzy rozumieją sens własnego uczenia się i mają poczucie wpływu na ten proces, są bardziej zaangażowani, chętniej podejmują wysiłek, łatwiej współpracują i z większą wytrwałością mierzą się z trudnościami.
Nie uczą się mniej. Uczą się głębiej.
A nauczyciel odzyskuje to, czego w szkole najbardziej dziś brakuje – czas na prawdziwe uczenie zamiast ciągłego pilnowania.
Od wielu lat pokazujemy nauczycielom, że rozwijanie sprawczości nie wymaga rezygnowania z realizacji podstawy programowej ani przygotowywania dodatkowych projektów. Wymaga natomiast świadomego projektowania procesu uczenia się.
Z takiego właśnie przekonania powstał kurs „Rozwój sprawczości uczniów w kulturze myślenia”.
Nie stworzyliśmy go po to, by dołożyć nauczycielom kolejny obowiązek. Powstał dlatego, że podczas szkoleń wielokrotnie słyszeliśmy to samo pytanie:
„Jak rozwijać sprawczość, nie rezygnując z realizacji programu?”
W kursie pokazujemy, czym naprawdę jest sprawczość i dlaczego tak często jest błędnie rozumiana. Pokazujemy, jak rozwijać ją poprzez kulturę myślenia, rutyny myślowe oraz codzienne decyzje podejmowane podczas lekcji. Nie proponujemy rewolucji ani gotowych scenariuszy na wyjątkowe okazje. Pokazujemy rozwiązania, które można wprowadzać od następnego dnia i które z czasem zmieniają sposób funkcjonowania całej klasy.
To właśnie dlatego zaufały mu już setki nauczycieli oraz całe Rady Pedagogiczne. Bardzo często słyszymy od uczestników, że największą wartością nie było poznanie kolejnych metod pracy. Najważniejsze okazało się odkrycie, że sprawczość nie wymaga robienia więcej. Wymaga świadomego projektowania doświadczeń edukacyjnych, dzięki którym uczniowie uczą się nie tylko wiedzy, ale również odpowiedzialności za własne uczenie się.
Przed szkołami stoi dziś wiele nowych wyzwań związanych z wdrażaniem Kompasu Jutra. Wielu nauczycieli zastanawia się, jak pogodzić nowe oczekiwania z codzienną pracą i jednocześnie nie stracić tego, co w nauczaniu najważniejsze.
My wierzymy, że odpowiedzią nie jest robienie większej liczby rzeczy. Odpowiedzią jest robienie tych samych rzeczy bardziej świadomie.
Kompas Jutra nie będzie wymagał od nauczycieli, by robili więcej. Będzie wymagał, by jeszcze lepiej projektowali proces uczenia się. To dobra wiadomość. Wielu nauczycieli robi to już dziś – często nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Potrzebują jedynie uporządkować swoją wiedzę, zobaczyć, jak poszczególne elementy łączą się w spójną całość i zyskać pewność, że idą w dobrym kierunku.
Właśnie z taką myślą powstał kurs „Rozwój sprawczości uczniów w kulturze myślenia”.
Jeżeli chcesz rozpocząć nowy rok szkolny spokojniej, z większą pewnością, że rozwijanie sprawczości można naturalnie połączyć z realizacją celów edukacyjnych, zapraszamy Cię do udziału.
Do końca wakacji kurs dostępny jest z 26% rabatem – zarówno w wersji indywidualnej, jak i dla całych Rad Pedagogicznych.
A kurs znajdziesz tu: https://instytutkrytycznegomyslenia.pl/sklep/edukacja/rozwoj-szkoly-kursy-online-dla-rp/sprawczosc-w-edukacji/szkolenie-rozwoj-sprawczosci-w-kulturze-myslenia/
