Z perspektywy dorosłego szkoła często wydaje się miejscem, gdzie młodzi mogą współdecydować – są wybory do samorządu, szkolne projekty, konsultacje, tablica ogłoszeń na głosy uczniów. Ale jeśli spojrzeć na tę rzeczywistość oczami ucznia, krajobraz wygląda zupełnie inaczej.
W najnowszym badaniu PISA 2022 Polska znalazła się na końcu listy krajów OECD, jeśli chodzi o poczucie realnego wpływu uczniów na życie szkoły. Tylko 18% polskich nastolatków uważa, że ich opinia jest brana pod uwagę przy podejmowaniu ważnych decyzji. Dla większości samorząd szkolny to formalność, a konsultacje to… kolejna kartka do podpisu.
Z raportu „Młode Głowy” płynie podobny przekaz – aż 42% uczniów deklaruje, że nie ma żadnego wpływu na to, co dzieje się w ich szkole. Młodzi opisują te sytuacje wprost:
„Samorząd szkolny? Raczej do noszenia flagi niż do decydowania o czymkolwiek.”
„Konsultacje to farsa. I tak zawsze na końcu decyduje dyrekcja.”
„Mieliśmy raz wybrać temat projektu klasowego, ale potem i tak zmieniono go na inny, bo podobno lepiej pasował do programu.”
Dla uczniów bardzo szybko staje się jasne, gdzie są prawdziwe granice ich wpływu. Często to, co nazywamy partycypacją, okazuje się tylko grą pozorów – można coś zgłosić, zaproponować, ale nikt nie mówi, co potem dzieje się z tym głosem. „Możemy sobie pogadać, ale decyzje już są podjęte” – napisał jeden z uczniów.
Nie chodzi o to, że młodzi chcą decydować o wszystkim. Chodzi o to, że chcą wiedzieć, że choćby w jednym obszarze ich zdanie ma realny skutek. Jeśli mają wybierać przedstawicieli, to chcą, by ci przedstawiciele mieli wpływ. Jeśli głosują w jakiejś sprawie, to oczekują, że wynik głosowania coś zmieni. Jeśli konsultują szkolny regulamin – chcą zobaczyć, że choćby jedna ich poprawka zostanie przyjęta.
Brak realnego wpływu prowadzi do obojętności, ale też – paradoksalnie – do oporu. Kiedy uczniowie widzą, że wszystko rozgrywa się ponad ich głowami, przestają się angażować. Samorząd? „To dla frajerów, którzy wierzą, że coś się zmieni”. Projekty? „Nie warto się wychylać, bo i tak wszystko będzie po staremu”.
To ważna lekcja dla dorosłych. Partycypacja nie polega na mnożeniu formalnych struktur, ale na autentycznym otwarciu się na zmianę. Wystarczy choćby jeden mały obszar, w którym decyzja naprawdę zależy od uczniów – i ta zmiana zostanie zauważona. Bo młodzi doskonale rozumieją różnicę między byciem pytanym a byciem wysłuchanym. A jeśli mają być współtwórcami szkoły, to ich wpływ nie może kończyć się na deklaracjach.
Jakie jedno działanie mogłoby pokazać uczniom, że ich zdanie naprawdę się liczy?
Jeśli chcesz tworzyć szkołę, w której uczniowie mają realny wpływ, a nie tylko iluzoryczną partycypację – sprawdź nasze szkolenie online „Rozwój sprawczości w kulturze myślenia”: https://sprawczosc.instytutkrytycznegomyslenia.pl/
Odniesienia do badań i cytaty:
- PISA 2022: tylko 18% polskich uczniów uważa, że ich opinia jest brana pod uwagę w ważnych decyzjach (OECD, 2023).
- Raport „Młode Głowy. Otwarcie o zdrowiu psychicznym”, Fundacja UNAWEZA, 2023 – 42% uczniów nie widzi żadnego wpływu na swoją szkołę.
- Cytaty uczniów pochodzą z raportów „Młode Głowy”.
