Spróbuj przez chwilę spojrzeć na szkołę oczami ucznia. Masz kilkanaście lat, siedzisz w ławce i z każdej strony słyszysz: „Bądź odpowiedzialny”, „Myśl samodzielnie”, „Nie bój się popełniać błędów”. Ale zaraz potem przychodzi sprawdzian, projekt, prezentacja – i okazuje się, że za każdy błąd są punkty ujemne, za próbę innego rozwiązania można dostać uwagę, a za zbyt odważne pytanie – przewracanie oczami albo karcący komentarz.
W najnowszym badaniu PISA 2022 polscy uczniowie plasują się znacznie poniżej średniej OECD, jeśli chodzi o poczucie bezpieczeństwa i wsparcia w szkole. Co trzeci 15-latek przyznaje, że boi się zgłaszać z pomysłem, który nie jest „zgodny z kluczem”, a co piąty mówi wprost, że woli milczeć niż ryzykować kompromitację przed całą klasą. Raport „Młode Głowy” dodaje: aż 52% uczniów deklaruje, że „boją się popełnić błąd”, boją się reakcji nauczyciela, kolegów lub rodziców („Młode Głowy”, 2023).
Jeden z licealistów mówi wprost:
„U nas nie wolno się pomylić. Lepiej się nie wychylać, bo jak powiesz coś głupiego, to potem wszyscy to pamiętają. Czasem nauczyciel mówi, że błąd jest okej, ale i tak potem dostajesz za to jedynkę.”
To nie są tylko pojedyncze opinie. Polskie dzieci od lat osiągają dobre wyniki w testach, ale w badaniach OECD wypadają najgorzej w Europie, jeśli chodzi o poczucie komfortu w szkole, pewności siebie i gotowość do podejmowania nowych wyzwań. Pytani, dlaczego nie zgłaszają się do zadań, odpowiadają: „Bo nie wiem, czy dobrze”, „Nie chcę się ośmieszyć”, „Lepiej się nie wychylać”.
Ten lęk przed błędem, mocno zakorzeniony w naszej kulturze edukacyjnej, odbiera uczniom szansę na sprawczość i realną samodzielność. Odpowiedzialność bez zaufania staje się ciężarem, a nie przywilejem. Samodzielność bez prawa do błędu zamienia się w wycofanie. Odwaga do myślenia pojawia się tylko tam, gdzie młody człowiek ma pewność, że błąd nie zostanie wyśmiany ani ukarany, ale stanie się początkiem nowej wiedzy.
Jeden z uczestników badania „Młode Głowy” napisał:
„Chciałbym spróbować zrobić coś inaczej, ale boję się, że to będzie źle. Wszyscy chcą, żebyśmy byli kreatywni, a potem i tak liczą się tylko punkty z testu”.
To powinna być dla nas wszystkich bardzo ważna lekcja: Jeśli naprawdę chcemy, by uczniowie byli samodzielni, musimy zacząć od zbudowania klimatu, w którym błąd jest naturalnym elementem uczenia się, a nie powodem do wstydu. Dopóki w szkole panuje lęk przed porażką, nie będzie w niej autentycznej sprawczości.
Co według Ciebie najbardziej blokuje samodzielność ucznia: lęk przed błędem, presja ocen, czy reakcja innych?
Jeśli chcesz rozwijać uczniowską sprawczość i wspierać samodzielność bez lęku przed błędem – sprawdź nasze szkolenie online „Rozwój sprawczości w kulturze myślenia”: https://sprawczosc.instytutkrytycznegomyslenia.pl/
Odniesienia do badań i cytaty:
- PISA 2022: polscy uczniowie poniżej średniej OECD w zakresie poczucia bezpieczeństwa, wsparcia i komfortu w szkole (OECD, 2023).
- Raport „Młode Głowy. Otwarcie o zdrowiu psychicznym”, Fundacja UNAWEZA, 2023 – 52% uczniów boi się popełnić błąd z obawy przed reakcją otoczenia.
- Cytaty uczniów pochodzą z raportu „Młode Głowy”.
